Miri-Hatun Kulesi (Miri Khatun; Mirə Xatun), İran’ın kuzeybatısında, Batı Azerbaycan Eyaleti’ndeki Salmas’ın eski şehri Kohneh Shahr’da bulunan Orta Çağ’a ait bir türbe ve mezar kulesiydi. Yapı, bölgedeki İlhanlı dönemi mezar mimarisinin önemli örneklerinden biri olarak kabul edilir. Esas olarak tuğladan inşa edilen kule, yüksek ve silindirik bir forma sahipti ve yaklaşık 20 metre yüksekliğinde olduğu tahmin edilmektedir.
Anıt genel olarak 14. yüzyılın başlarına, yaklaşık 1300–1310 yıllarına tarihlendirilir. Farklı kaynaklarda 700 veya 710 Hicri gibi farklı tarihler de verilmektedir. Kule günümüze ulaşmamıştır; 6 Mayıs 1930’da meydana gelen büyük Salmas depreminde, Kohneh Shahr’ın tarihi dokusunun önemli bir bölümüyle birlikte yıkılmıştır.
Kohneh Shahr ve Konumu
Adı Farsçada “Eski Şehir” anlamına gelen Kohneh Shahr, Salmas Ovası’ndaki önemli yerleşimlerden biriydi. 1930 depreminden önce şehirde dini yapılar, mezarlar, konutlar ve farklı topluluklara ait çeşitli yapılar bulunuyor ve bölge kuzeybatı İran’ın zengin tarihi peyzajının bir parçasını oluşturuyordu.
Kohneh Shahr bölgesi, 1930 depreminde en ağır yıkımın meydana geldiği alanın içinde yer alıyordu. Manuel Berberian ve Jean Tchalenko tarafından hazırlanan sismolojik çalışmada Kohneh Shahr, Payajuk ve Zaviyajuk arasındaki bölge maksimum yıkım alanı olarak tanımlanır. Yıkıldığı kaydedilen yapılar arasında Miri-Hatun Kulesi ve Kohneh Shahr’ın Büyük Camii de bulunmaktadır.
Yapım Tarihi ve İlhanlı Dönemi
Miri-Hatun Kulesi, Moğol istilasının ardından İran’da gelişen ve 13. yüzyılda İlhanlı Devleti’nin kurulmasıyla şekillenen İlhanlı mimari geleneğine aittir. Bu mimari gelenek, daha eski İran ve İslam mimari biçimlerini Moğol yönetici seçkinleriyle bağlantılı yeni etkilerle birleştirmiştir.
Farklı kaynaklar yapıyı yaklaşık 1300–1310 yıllarına tarihlendirir. Bazı modern kültürel miras kaynaklarında 1310 civarı verilirken, bazı akademik kaynaklar daha erken bir tarih, yaklaşık 700 Hicri (1300–1301), önermektedir. Bu nedenle yapının 14. yüzyılın başlarına ait olduğu belirtilmesi en güvenli yaklaşımdır.
Miri-Hatun ve Ailesi
Türbe, Miri-Hatun olarak bilinen bir kadınla ilişkilendirilmiştir. Bazı tarihsel kaynaklarda onun, İran’da İlhanlı Devleti’nin kuruluşundan önce önemli görevlerde bulunmuş önde gelen Moğol lideri ve yöneticisi Argun Aka’nın (Arghun Aqa) kızı olduğu belirtilmektedir.
Bununla birlikte, daha sonraki geleneklerde ve bazı yerel kaynaklarda farklı bir kimliklendirme görülür ve Miri-Hatun bazen 1284–1291 yılları arasında İran’da hüküm süren İlhanlı hükümdarı Argun Han ile ilişkilendirilir. Bu iki tarihsel şahsiyet aynı kişi değildir ve bu nedenle söz konusu kimliklendirmeye ihtiyatla yaklaşılmalıdır. Akademik yazımda, temel tarihsel kaynaklar izleniyorsa Argun Aka’ya yapılan atıf tercih edilmeli; alternatif yerel gelenek ise ayrıca belirtilmelidir.
Türbe ve Mimari Tip
Mimari açıdan Miri-Hatun, bir cami minaresinden ziyade bir mezar kulesi veya türbe olarak değerlendirilmelidir. Yerel geleneklerde yapı bazen “Kohneh Shahr Minaresi” olarak adlandırılsa da, işlevi ve mimari biçimi bir mezar anıtı olduğunu göstermektedir.
Anıt, daha önce Selçuklu döneminde gelişmiş ve İlhanlı döneminde devam etmiş uzun bir İran mezar kulesi geleneğinin parçasıydı. Bu anıtlar dikeyliği, kule biçimini ve tuğlanın hem yapısal hem de dekoratif bir malzeme olarak kullanımını ön plana çıkarıyordu.
Mimari Özellikleri
Yapı, yüksek ve silindirik bir tuğla gövdeden oluşuyordu. Yaklaşık 20 metre olduğu bildirilen yüksekliği, kuleye belirgin bir dikeylik ve anıtsal görünüm kazandırıyordu.
Cephesinde içeri çekilmiş ve süslenmiş bir portal bulunuyordu. Giriş çevresinde kemerler ve çeşitli dekoratif unsurlar yoğunlaşıyordu. Tarihî fotoğraflar ayrıca süslemenin bazı bölümlerinde sırlı çinilerin kullanıldığını, tuğla yüzeylerin ve geometrik bezemelerin yapının görünümünde önemli bir rol oynadığını göstermektedir.
Yüksek bir tuğla silindir, süslü bir portal ve sırlı dekoratif unsurların birleşimi, yapıyı kuzeybatı İran’daki kule türbelerinin mimari gelişimi içine yerleştirir. Biçimsel açıdan Miri-Hatun, bölgede Selçuklu ve İlhanlı dönemlerinde gelişen silindirik mezar anıtları grubuna dahildir.
Tarihî Belgeler ve Fotoğraflar
Kulenin modern araştırmalar açısından önemi, yıkılmadan önce fotoğraflanmış olmasından da kaynaklanmaktadır. 19. yüzyılın sonlarına ait fotoğraflar, anıtı hâlâ ayakta gösterir ve yapının biçimi, inşaat malzemeleri ve süslemeleri hakkında değerli bilgiler sağlar.
En tanınmış tarihî fotoğraflardan biri “Tomb of Emir Arghun’s Daughter, Salmas, Late 19th Century” başlığını taşımaktadır. Görüntü, Wikimedia Commons gibi dijital tarihî koleksiyonlarda korunmaktadır ve Kaçar dönemi İran’ının fotoğrafik belgeleri arasında yer almaktadır.
Başta müze koleksiyonları olmak üzere başka tarihî fotoğraflar da bulunmaktadır. Bunlar arasında “Tomb Tower with Glazed Tilework” başlığıyla tanımlanan görüntüler yer alır. Bu fotoğraflar özellikle önemlidir; çünkü anıt 1930 depreminde tamamen yıkılmış ve fotoğraf arşivi yapının özgün görünümünü yeniden anlamanın başlıca kaynaklarından biri hâline gelmiştir.
19. Yüzyılın Sonlarında Arkeolojik Belgeleme
Kule, 19. yüzyılın sonları ve 20. yüzyılın başlarında gerçekleştirilen arkeolojik ve tarihî araştırmalar kapsamında da belgelenmiştir. Salmas bölgesini 1898 yılında ziyaret eden Alman araştırmacı Carl Friedrich Lehmann-Haupt, kuleyi ve yapıyla ilişkili kitabeyi kaydetmiştir.
Bu belge özellikle önemlidir; çünkü Kohneh Shahr’ı yıkan depremden otuz yıldan fazla bir süre öncesine aittir. Böylece anıtın 20. yüzyılın başlarında hâlâ ayakta olduğunu gösteren bağımsız bir tarihî kanıt sağlamaktadır.
1930 Salmas Depremi
6 Mayıs 1930’da Salmas bölgesini büyük bir deprem vurdu. Kohneh Shahr, en ağır yıkımın meydana geldiği bölgenin yakınında bulunuyordu ve şehir ile çevre köylerde çok sayıda yapı çöktü.
Berberian ve Tchalenko’nun deprem üzerine hazırladığı klasik çalışma, Orta Çağ’a ait Miri-Hatun Kulesi ile Kohneh Shahr’ın Büyük Camii’nin deprem sırasında yıkıldığını açıkça kaydetmektedir. Böylece deprem, tarihî Salmas ile ilişkili önemli ortaçağ anıtlarından birinin fiziksel varlığının da sonunu getirmiştir.
Mimarlık Tarihindeki Önemi
Miri-Hatun Kulesi, İran mezar mimarisinin gelişimini anlamak açısından önemlidir. Yapı, Selçuklu mezar kuleleri geleneğinin İlhanlı döneminde devam ettiğini ve tuğlanın yüksek, anıtsal ve zengin biçimde işlenmiş bir yapı oluşturmak için nasıl kullanıldığını göstermektedir.
Anıtın önemi aynı zamanda Moğol-İran seçkinleriyle olan bağlantısında da görülür. Bu tür anıtlar, Moğol yönetici sınıfının İran’ın mimari, kültürel ve dini gelenekleriyle giderek bütünleşme sürecini yansıtmaktadır.
Yıkımı ve Tarihî Hafızadaki Yeri
Miri-Hatun Kulesi’nin yıkımı tek başına gerçekleşmiş bir olay değildi. 1930 depremi, tarihî Salmas’ın yapılaşmış mirasının önemli bir bölümünü ortadan kaldırdı. Felaketin ardından yeni şehir merkezi tarihî yerleşimin batısında kuruldu.
Kule günümüze ulaşmadığı için, 1930’dan önce hazırlanmış fotoğraflar, çizimler, kitabeler ve tarihî araştırmalar yapının görünümüne ve mimari karakterine ilişkin temel kaynakları oluşturmaktadır. Günümüzde dijital koleksiyonlarda türbeye ait, kuleyi, portalı ve sırlı dekoratif unsurları gösteren çeşitli tarihî fotoğraflar korunmaktadır.
Özet
Kohneh Shahr’daki Miri-Hatun Kulesi, 14. yüzyılın başlarında tarihî Salmas kentinde inşa edilmiş anıtsal bir İlhanlı türbesiydi. Tuğladan yapılmış ve yaklaşık 20 metre yüksekliğe ulaşan yapı, kuzeybatı İran’da gelişen silindirik mezar kuleleri geleneğinin önemli örneklerinden biriydi.
19. yüzyılın sonlarına ait tarihî fotoğraflar ve Kaçar dönemi arkeolojik belgeleri, yapının görünümünün önemli bir bölümünün yeniden değerlendirilmesine olanak sağlamaktadır. Anıt, 1930 Salmas depreminde yıkılmış ve günümüzde esas olarak fotoğraflar, çizimler, kitabeler ve tarihî araştırmalar aracılığıyla yaşamaya devam etmiştir. Miri-Hatun Kulesi, Salmas bölgesinin kaybolmuş İlhanlı mimari mirasının önemli anıtlarından biri olarak kabul edilmektedir.
Seçilmiş Kaynaklar
- Berberian, Manuel; Tchalenko, Jean. The Salmas (Iran) Earthquake of May 6th, 1930.
- Lehmann-Haupt, Carl Friedrich. Armenien einst und jetzt, Berlin, 1910.
- Bosworth, C. E. Salmas ve bölgenin mimarisiyle ilgili maddeler, Encyclopaedia of Islam.
- Wikimedia Commons, Category: Mira Khatun Mausoleum – anıta ait tarihî fotoğraflar.
- Wikidata, Mira Khatun Mausoleum, Q55705227.