Özet
İsmail Ağa Şikak, daha çok Simko adıyla tanınan, yirminci yüzyılın başlarında İran’ın kuzeybatısında etkili olmuş bir Kürt liderdi. Şikak aşiretler konfederasyonunun bazı kollarına önderlik etti ve Birinci Dünya Savaşı sırasında ve sonrasında Urmiye Gölü’nün batısındaki en önemli güç odaklarından biri hâline geldi. Gücünün doruğunda, doğrudan ya da müttefik aşiret reisleri aracılığıyla geniş bir bölgeyi denetledi ve İran’ın merkezî yönetimine ciddi bir meydan okuma oluşturdu.
Simko’nun muhtemelen 1887 yılında, merkezi Salmas bölgesindeki Çehrik Kalesi olan Şikakların Awdoyi kolunun yönetici ailesinde doğduğu kabul edilir. 1930 yılında İran kuvvetlerinin kurduğu bir pusuda öldürüldü. Mirası hâlâ tartışmalıdır: bazıları onu İran’daki Kürt millî hareketinin erken dönem önderlerinden biri sayarken, başkaları otoritesinin aşiret temelini, kuvvetlerinin gerçekleştirdiği baskın ve yağmaları ve sivil halka yönelik ağır şiddet eylemlerindeki sorumluluğunu vurgular.
Adı kaynaklarda Ismail Agha Simko, Ismail Agha Shikak, Simqo, Simitqu ve Simkoyê Şikak gibi farklı biçimlerde geçer.
Kökeni ve Liderliğe Yükselişi
Şikak konfederasyonu, Urmiye Gölü’nün batısındaki dağlık bölgede, İran ile Osmanlı İmparatorluğu arasındaki sınıra yakın bir alanda yaşıyordu. Sınır geçirgendi; yerel aşiretler iki taraf arasında hareket ediyor ve İran, Osmanlı ve Rus makamlarıyla değişken ilişkiler kuruyordu. Sınır bölgelerinde devlet otoritesinin zayıflığı, aşiret liderlerinin ittifaklar, vergi toplama, baskınlar ve silahlı maiyetler yoluyla güç kazanmalarına imkân verdi.
Simko’nun ağabeyi Cafer Ağa, önde gelen bir Şikak lideriydi. Yirminci yüzyılın başlarında Kaçar yetkilileri tarafından Tebriz’e davet edildi ve orada öldürüldü. Ağabeyinin ölümünden sonra Simko’nun konumu güçlendi. İran Meşrutiyet Devrimi sırasında Hoy çevresindeki meşrutiyetçi kuvvetlere karşı savaştı ve daha sonra Kotur bölgesine kaymakam yardımcısı olarak atandı. Resmî bağlantılarının yanı sıra bağımsız bir güç merkezi kurmayı sürdürdü ve Osmanlı, Rus ve Kürt aktörlerle ilişkiler geliştirdi.
Simko, Birinci Dünya Savaşı’ndan önce de Abdurrezzak Bedirhan ve Seyyid Taha Nehri gibi Kürt milliyetçileriyle temas hâlindeydi. Bu ilişkiler onu Kürt özerkliği veya bağımsızlığı düşünceleriyle buluşturdu; ancak bu fikirlerin bütün eylemlerini ne ölçüde belirlediğini saptamak güçtür. Siyaseti, Kürtlerin siyasal hedefleriyle bir aşiret reisi olarak konumunu koruma gereğini bir araya getiriyordu.
Birinci Dünya Savaşı ve Mar Benyamin Şimun’un Öldürülmesi
Birinci Dünya Savaşı sırasında İran’ın kuzeybatısı ve sınır bölgeleri defalarca el değiştirdi. Rus ve Osmanlı orduları bölgede faaliyet gösterdi, İran hükûmetinin otoritesi zayıfladı ve Kürtler, Azeriler, Asuriler ve Ermeniler arasındaki ilişkiler kötüleşti. Hakkâri’den sürülmelerinin ardından çok sayıda Asuri, Urmiye ve Salmas bölgelerine geldi. Bunların arasında Doğu Kilisesi Patriği Mar Benyamin Şimun’un önderliğindeki silahlı birlikler de bulunuyordu.
1917 Devrimi’nin ardından Rus ordusunun çekilmesi bir iktidar boşluğu ve büyük miktarda silah bıraktı. Hem Simko’nun adamları hem de Asuri kuvvetleri güçlendi; taraflar arasında güvenlik, toprak ve nüfuz mücadelesi gelişti. Mart 1918’de Simko, olası bir ittifakı görüşmek amacıyla düzenlendiği ileri sürülen bir toplantıya Mar Benyamin Şimun’u davet etti. Görüşmenin sonunda patrik ve maiyetindeki birçok kişi Simko ve adamları tarafından öldürüldü.
Bu olay bölgede yeni bir misilleme ve katliam dalgasını tetikledi. Asuri kuvvetleri Müslüman halka ve Kürt köylerine saldırdı; daha sonra Osmanlı birlikleri ile Kürt gruplar da Asuri ve Ermenilerin takip edilmesi ve öldürülmesine katıldı. Çatışmanın tarafı olmayan topluluklar, bunların arasında Kuhna Şehir’deki Yahudi cemaati de ağır zarar gördü. Mar Şimun’un öldürülmesi, Simko’yla en çok özdeşleşen eylemlerden biridir ve Asuri tarihsel belleğinde merkezi bir yer tutar.
Ayaklanma ve Bölgesel Yönetim
Savaştan sonra Simko, İran Azerbaycanı’nın batısındaki geniş bölgelerde başlıca askerî güç hâline geldi. 1919 yılında, açık bir ayaklanma ve bağımsız bir Kürt oluşumunun kurulması ihtimalinin tartışıldığı Kürt liderler toplantısına katıldı. Simko ile Seyyid Taha İngiliz desteği aradı, ancak kesin bir taahhüt elde edemedi.
1920 ile 1922 arasında Simko, Urmiye ve Salmas ovalarıyla Hoy bölgesinin bazı kesimleri üzerindeki denetimini genişletti. Kendi adına valiler atadı, İran kuvvetlerini birkaç kez yenilgiye uğrattı ve başka aşiretleri hareketine kattı. Kuvvetleri 1921’de bugünkü Mahabad olan Savuçbulak’ı ele geçirdi; kent, yönetiminin önemli bir merkezi oldu. Nüfuzu en geniş döneminde güneye doğru Bane, Serdeşt ve Sakkız bölgelerine kadar ulaştı.
Hareketi Kürt millî unsurları da taşıyordu. Yönetimi sırasında Kürt adlı Kürtçe-Farsça bir gazete yayımlandı ve idaresinin bazı bölümlerinde Kürtçe kullanıldı. Bazı araştırmalar Simko ve çevresindekilerin Kürtçe eğitim veren okulları desteklediğini de belirtir. Bununla birlikte yönetimi, istikrarlı kurumları olan bir devlete dönüşmedi. Esas olarak kişisel otoritesine, aşiret liderleri arasındaki ittifaklara ve büyüklüğü savaş alanındaki başarılarına göre değişen bir askerî güce dayanıyordu.
Simko ve adamları halktan aldıkları kaynakları vergi olarak tanımlarken, birçok bölge sakini ve İran kaynağı bunu yağma ve zorla alma olarak değerlendirdi. Kürt kasaba ve köyleri de kuvvetlerinin baskınlarından zarar gördü. Bu nedenle araştırmacılar, milliyetçi saiklerin yanında ona katılan birçok savaşçı ve aşiretin bağlılık, ganimet beklentisi ve askerî başarılar tarafından harekete geçirildiğini belirtir.
Yenilgisi ve Ölümü
Daha sonra Rıza Şah Pehlevi olacak Rıza Han’ın yükselişi, daha düzenli ve disiplinli bir İran ordusunun kurulmasını sağladı. Ordu Ağustos 1922’de Simko’ya karşı koordineli bir harekât başlattı. Kuvvetleri yenildi, birçok müttefiki onu terk etti ve önce Türkiye’ye, ardından Irak’a kaçtı. Sürgünde de aşiret liderleriyle ilişkilerini sürdürdü ve İran’a dönebilmek için destek aradı.
Simko’nun 1924 yılında İran’a dönmesine izin verildi. İki yıl sonra Salmas bölgesindeki gücünü yeniden kurmaya çalıştı, ancak bu girişim başarısız oldu ve yeniden Irak’a kaçtı. On yılın sonlarına doğru İran hükûmeti onu geri çağırdı ve Uşnuviye bölgesinde resmî bir görev önerdi. Gelişinden kısa süre sonra planlı bir pusuda öldürüldü; ölüm yılı 1930’du.
Ölümünün biçimi, Kaçar makamlarının daha önce ailesinin üyelerine karşı kullandığı yöntemleri andırıyordu: müzakere veya resmî görev daveti, ardından planlı bir öldürme. Böylece İran’ın kuzeybatısındaki siyasal ve askerî konumunu geri kazanmak için yaptığı son girişim de sona erdi.
Tarihsel Bellekteki Yeri
Simko hakkındaki değerlendirmeler, büyük ölçüde yazarın kimliği ve bakış açısıyla şekillenir. İran devlet tarihçiliği onu çoğu kez bir eşkıya ve devlete isyan eden aşiret reisi olarak tasvir etmiştir. Kürt milliyetçi yazını ise zaman zaman onu Kürt bağımsızlığı için mücadele eden ve yirminci yüzyıl ortasındaki örgütlü Kürt hareketlerinin öncüsü olan bir lider olarak sunar. Asuri belleğinde adı her şeyden önce Mar Benyamin Şimun’un öldürülmesi ve ardından gelen şiddetle bağlantılıdır.
Günümüz araştırmaları daha karmaşık bir tablo ortaya koyar. Simko Kürt millî söylemini ve düşüncelerini kullanmış, Kürtçe yayıncılığı desteklemiş ve belirli ölçüde özyönetim aramıştır. Aynı zamanda gücü aşiret örgütlenmesine, geçici ittifaklara ve rakiplerle sivil topluluklara yönelik şiddete dayanıyordu. Bu nedenle onu, gerçekleştirdiği veya onun adına gerçekleştirilen ağır eylemleri göz ardı etmeden, aynı anda bir aşiret reisi, bölgesel yönetici ve İran’daki Kürt milliyetçi siyasetinin erken dönem figürlerinden biri olarak değerlendirmek gerekir.
Senior’in Günlüğünde Simko
Senior’in günlüğünde Simko uzak bir tarihsel kişi değildir. Gücü ve adamlarının davranışları, Demirel ailesini ve Salmas bölgesindeki Yahudi cemaatini doğrudan etkiler.
Birinci Bölüm’de Simko, bölgenin denetimi için rakipleri ve kendi ailesinin bazı üyeleriyle mücadele eden yerel bir Kürt lider olarak anlatılır. Senior’in hatıralarına göre Simko’nun savaşçıları çatışma sırasında Yahudi evlerine yerleşmiş ve aileleri kendilerine yiyecek, yatacak yer ve atları için yem sağlamaya zorlamıştır. Günlük ayrıca Mar Benyamin Şimun’un Kuhna Şehir’e gelişini ve Simko ile adamlarının patriğe ve maiyetine ateş açtığı görüşmeyi anlatır. O sırada çocuk olan Senior, kafilenin toplantıya gidişini izlediğini ve silah sesleri başlayınca ailesinin evine kapanıp kapıları kilitlediğini aktarır. Ardından gelen misillemeler ölüm, yağma ve yıkım getirmiş; Yahudi cemaatinin üyelerini mülteci ve esir hâline getirmiştir.
Üçüncü Bölüm, Hristiyan kuvvetlerin ayrılmasının ardından Simko’nun yeniden güçlenmesini anlatır. Halk ağır bir gıda kıtlığı çekerken adamları bölgeye dönmüş ve Yahudi evlerinden mal ve hayvan almıştır. Senior daha sonra Simko’yla savaşmak üzere Karakışlak’ta toplanan, ancak kısa sürede yenilen bir İran kuvvetinden söz eder. Ayrıca hediye sandığına gizlenmiş bir patlayıcıyla Simko’yu öldürme girişimini anlatır. Günlüğe göre patlama Simko’nun kardeşini ve birkaç kişiyi öldürmüştür. Senior, daha sonra saldırıdan sorumlu oldukları gerekçesiyle Simko’ya teslim edilen kişilerin idamına tanık olduğunu yazar.
Dördüncü Bölüm, Simko’nun Irak’taki sürgün yılları, İngilizlerin onu bir görüşmeye getirme girişimi ve Türkiye sınırına kaçışıyla ilgili bir rivayeti korur. Ardından İran’a dönüşünü, aşiretlerin çevresinde yeniden toplanmasını ve İran kuvvetlerinin hazırladığı pusuda ölümünü anlatır. İngilizlerin iddia edilen tutuklama girişimi, Simko’nun adamlarının sayısı ve son pusuda öldürülenlerin sayısı gibi bazı ayrıntılar, araştırmalarda genel kabul gören anlatıyla tam olarak uyuşmaz. Bu nedenle bunlar resmî bir kronik olarak değil, Senior’e ulaşan tanıklık veya rivayet olarak okunmalıdır.
Senior, Simko’nun ölümünü Mar Şimun’un öldürülmesinin ve ardından yaşanan acıların karşılığı olarak yorumlar. Onun gözünde Simko, bölgedeki küçük toplulukların yaşadığı güvensizliği temsil eder: aşiret kuvvetleri, yabancı ordular ve zayıf İran yönetimi arasında, kaderlerini belirleyen olayları etkileyebilecek güçten yoksun bir şekilde hayatta kalmaya çalışmışlardır.
Ad ve yazım çeşitleri
İsmail Ağa Şikak (Simko); İsmail Ağa Şikak; Simko Şikak; Simko
Kitapta geçtiği yer
Birinci Bölüm – Salmas; 01.04 – Asuriler ve Kürt Kardeş Kavgası kısmı; 01.07 – Mar Şimun’un Ölümü kısmı; Üçüncü Bölüm – Göçler; 03.01 – Kuhna Şehir’e Dönüş kısmı; Üçüncü Bölüm – Göçler; 03.03 – Dilman kısmı; Dördüncü Bölüm – Başhalan; 04.01 – Başhalan kısmı; 04.02 – Simko’nun Sonu kısmı