Dr. Mordehay (Moti) Zaken

Özet

Dr. Mordehay (Moti) Zaken (1958-04-26 – 2021-05-14), Kürdistan Yahudileri, Kürt aşiret toplumu, Yeni Aramice dilleri ve Orta Doğu’daki azınlıklar üzerinde uzmanlaşmış İsrailli bir tarihçi ve araştırmacıydı. Akademik çalışmalarının yanında devlet ile Arap yurttaşlar ve diğer azınlık toplulukları arasındaki ilişkilerle ilgili kamu görevlerinde bulundu. 1997–1999 yıllarında Başbakan Binyamin Netanyahu’nun Araplar ve azınlıklar konusundaki danışmanı olarak görev yaptı; daha sonra Kamu Güvenliği Bakanlığında danışman olarak çalıştı.

En çok tanınan araştırması, Yahudiler ile Kürt aşiret reisleri arasındaki ilişkileri ele aldı. Altmıştan fazla yaşlı Kürdistan Yahudisi kaynak kişiyle yaptığı yüzlerce derinlemesine görüşmeyle kent ve köy yaşamı, aşiret himayesi, güvenlik, ticaret, din değiştirme, göç ve İsrail’e göç hakkında önemli bir sözlü tarih arşivi oluşturdu. Konuya ilişkin başlıca kitabı 2007’de Brill tarafından yayımlandı; eser tümüyle ya da kısmen Arapça, Soranice, Kurmanci, Farsça ve Fransızcaya çevrildi. 2019’da Arap ülkeleri ve İran’daki Yahudi cemaatlerine ilişkin araştırmaları teşvik ve güçlendirme amacıyla verilen Başbakanlık Ödülü’ne layık görüldü.

Eğitimi ve akademik yetişmesi

Zaken lisans ve yüksek lisans derecelerini Kudüs İbrani Üniversitesinde İslam ve Orta Doğu araştırmaları alanında tamamladı; yüksek lisansını üstün başarıyla bitirdi ve doktorasını da aynı üniversitede hazırladı. 1987–1990 arasında Amerika Birleşik Devletleri’nde New York Eyalet Üniversitesi Binghamton kampüsünde ve New York Üniversitesinde öğrenim gördü. Çalışmalarını etkileyen hocaları arasında Moşe Şaron, Binyamin Z. Kedar ve Sami dilleri uzmanı Gideon Goldenberg bulunuyordu.

2003’te tamamlanan doktora tezinin başlığı “Tribal Chieftains and their Jewish Subjects in Kurdistan: A Comparative Study in Survival” idi. Bu çalışma, Kürdistan Yahudileri ile aşiret reislerine ilişkin temel kitabının zeminini oluşturdu. Kitabın yayınevi tanıtımında doktora yılı 2004 olarak verilir; fark muhtemelen tezin tamamlanma tarihi ile derecenin resmen verildiği tarih arasındaki ayrımdan kaynaklanmaktadır.

Gazetecilik ve erken dönem kamu faaliyeti

Zaken, 1982’de Kudüs İbrani Üniversitesinin öğrenci gazetesi Pi Ha’aton’un genel yayın yönetmeniydi. Dikkat çeken yayınlarından biri, 1948’de Araplar tarafından çekilmiş ve daha sonra Nabi Daniel Konvoyu olarak anılan birlikteki Yahudi savaşçıların cesetlerini gösteren bir fotoğrafın ortaya çıkarılmasıydı. Fotoğrafı ve bulunma öyküsünü 1982-04-26 tarihli özel Bağımsızlık Günü sayısında yayımladı. Ayrıca üniversitenin kamu aktivistleri programının yıllığı Tipul Shoresh’in ortak genel yayın yönetmeniydi; biyografik anlatıma göre üniversitenin sosyal politikasını eleştiren yaklaşımı nedeniyle yayının dağıtımı yönetim tarafından durduruldu.

Çevrim içi biyografik kaynaklara göre Zaken, 1989–1991 arasında New York’taki Institute of Students and Faculty on Israel’ın (ISFI) son ulusal direktörü olarak görev yaptı. İsrail Dışişleri Bakanlığı ve New York İsrail Konsolosluğu himayesinde çalışan kurum, Amerika Birleşik Devletleri ve Kanada’daki Yahudi ve İsrail yanlısı öğrenci aktivistlerine bilgi ve örgütlenme araçları sağlıyordu. İngilizce Vikipedi maddesindeki ilgili bölüm bağımsız bir kaynağa dayanmadığı için bu bilgi ihtiyatlı bir dille korunmuştur.

Kürdistan Yahudileri ve Yeni Aramice araştırmaları

Kürdistan Yahudilerinin yaşamına ilişkin yazılı kaynakların sınırlı oluşu Zaken’i kapsamlı bir sözlü tarih saha çalışmasına yöneltti. Altmıştan fazla yaşlı Kürdistan Yahudisi kaynak kişiyle yüzlerce derinlemesine görüşme yaptı. Bu tanıklıklar sayesinde Yahudiler ile ağalar veya aşiret reisleri arasındaki ilişkileri; himaye ve adalet düzenini; kent ve köy topluluklarının konumunu; Yahudilerin mesleklerini; ekonomik sömürüyü; şiddet, kaçırılma ve İslam’a geçiş olaylarını; ayrıca Birinci Dünya Savaşı deneyimini ve 1951–1952’de İsrail’e kitlesel göçü yeniden kurabildi.

Jewish Subjects and Their Tribal Chieftains in Kurdistan: A Study in Survival, Brill’in Jewish Identities in a Changing World dizisinde 2007’de yayımlandı. Tarihsel kayıtlarla birlikte çözümlenen sözlü kaynaklara büyük ölçüde dayanan kitap karmaşık bir tablo sunar: aşiret reisleri kimi zaman koruma, refakat ve adalet sağlarken, Yahudi tebaadan kaynak da çekiyor ve onlar üzerinde zorlayıcı güç kullanıyordu. Gözden geçirilmiş elektronik baskı 2015’te Kudüs’te yayımlandı. Tam Arapça çeviri 2013’te Beyrut’ta, Soranice çeviri ise 2015’te Süleymaniye ve Erbil’de yayımlandı. Kitabın 1941–1952 arasında Yahudiler, Kürtler ve Araplar hakkındaki bölümü Kurmanci ve Fransızca çevirilerle de çıktı; biyografik kaynaklar eserin tümünün ya da bir bölümünün Farsçaya çevrildiğini de belirtir.

Zaken, Kürdistan Yahudilerinin Yeni Aramice dillerini de belgeledi. Gideon Goldenberg ile birlikte 1990’da Rut Kitabı’nın Yeni Aramice bir metnini yayımladı. 1997’de Zaho Yeni Aramicesinde “Inventors’ Fate” başlıklı bir halk anlatısını yayımladı. Bu çalışmalar, tarih araştırmasını dil, sözlü gelenek ve cemaat hafızasının belgelenmesiyle birleştirdi.

İsrail–Kürdistan ilişkileri

Zaken, 1993’te Kudüs’te Moşe Zaken, Meir Baruh, Michael Niebur ve Mathew B. Hand ile birlikte İsrail–Kürdistan Dostluk Birliğini kurdu. Dernek, İsrailliler ve Yahudiler ile Kürdistan ve diasporadaki Kürtler arasında ilişkileri geliştirmeyi amaçlıyordu. İlk girişimlerinden biri, Zaken’in Niebur ve Hand ile birlikte hazırladığı ve dünyadaki Kürt okurlara gönderilen Yedidut (“Dostluk”) bülteniydi.

Ekim 2012’de World Kurdish Forum’un davetiyle Kürdistan’ı ziyaret etti ve Erbil’de düzenlenen İkinci Dünya Kürt Bilim Kongresi’ne katıldı. Ekim 2013’te forumun Stockholm’deki üçüncü kongresine katılarak bir bildiri sundu. Böylece tarihçiliğini İsrailliler ile Kürtler arasında iletişim kanalları açmaya yönelik kamusal bir çabayla birleştirdi.

Devlet hizmeti ve azınlıklarla çalışma

Zaken, Mayıs 1997 ile Kasım 1999 arasında başbakanın Araplar ve azınlıklar konusundaki danışmanıydı. Çalışmaları hükümet ile Arap yurttaşlar ve diğer azınlık toplulukları arasındaki ilişkileri kapsıyordu. 2001’den itibaren Kamu Güvenliği Bakanlığında danışmanlık yaptı. Görevleri arasında yerel önderlerle temas, topluluklar arası gerilimlerin ele alınması ve nefret suçlarına karşı çalışma bulunuyordu.

2016’da bakanlık bünyesinde Arap yerel yönetim başkanlarıyla diyalog için yeni bir hükümet forumu oluşturdu. 2013’te Hristiyan önderlerle birlikte, Evanjelik Hristiyan toplumunun sorunlarını devlet makamlarına iletmek amacıyla Hükümet–Hristiyanlar Forumu’nu başlattı. Biyografik kaynaklarda forumun önde gelen katılımcıları arasında Baptist Kilisesinden Rahip Charles Kopp ile Yafa Kapısı’ndaki Christ Church’ün rektörü Rahip David Pileggi anılır.

Nasıra anlaşmazlığı

Zaken, Nasıra’da Müslümanlar ile Hristiyanlar arasında Müjde Bazilikası yakınındaki Şihab el-Din alanı hakkında çıkan anlaşmazlığı çözmek için kurulan üçüncü bakanlık komitesinin koordinatörüydü. Meydandaki Müslüman aktivistlerin sürekli varlığı, Papa II. Jean Paul’ün 2000 yılındaki ziyareti öncesinde açık bir meydan hazırlanması planı üzerindeki tartışmanın parçası oldu. Zaken, nihai hükümet kararı taslağını hazırladı; 2001–2003 arasında Devlet Savcılığı hükümete karşı açılan davanın reddi için Yüksek Mahkeme sürecinde bu karara dayandı.

Ödül, medya ve kamusal tanınırlık

2019-03-06’da Zaken, 5779 yılı Arap ülkeleri ve İran’daki Yahudi cemaatlerinin araştırılmasını teşvik ve güçlendirme Başbakanlık Ödülü’nün sahiplerinden biri olarak ilan edildi. Ödül, Kürdistan Yahudileri üzerine uzun yıllara yayılan araştırmalarını ve miraslarının belgelenmesine katkısını tanıdı.

Zaken yıllar boyunca Kürtler ve Orta Doğu azınlıkları konusunda uzman olarak radyo ve televizyon programlarına katıldı, gazetelere röportaj verdi ve İsrail’de ve yurt dışında akademik ve kamusal dinleyicilere konuşmalar yaptı. 2021-05-14’de 63 yaşında öldü.

Başlıca yayınlar

• “Tribal Chieftains and their Jewish Subjects in Kurdistan: A Comparative Study in Survival”, doktora tezi, Kudüs İbrani Üniversitesi, 2003.
• Jewish Subjects and Their Tribal Chieftains in Kurdistan: A Study in Survival, Brill, 2007; gözden geçirilmiş elektronik baskı, Kudüs, 2015.
• Yahud Kurdistan wa-ru’as’uhum al-qabaliyun: Dirasa fi fan al-baqa’, Su’ad Muhammad Khader tarafından Arapça çeviri, Beyrut, 2013.
• Gulekekany Kurdistan, Soranice çeviri, Süleymaniye ve Erbil, 2015.
• “Jews, Kurds and Arabs, between 1941 and 1952”, Metîn, sayı 148’de Kurmanci çeviri, 2006, s. 98–123.
• “Juifs, Kurdes et Arabes, entre 1941 et 1952”, Études kurdes, 2005, s. 7–43.
• “The Jewish Communities in Kurdistan within the Tribal Kurdish Society”, Routledge Handbook on the Kurds içinde, 2018, s. 181–201.
• “The Lost from the Land of Ashur – the Migrations from Kurdistan and Settlement in Eretz-Israel”, The Tribes – Evidence of Israel içinde, 2001, s. 340–373 [İbranice].
• “Inventors’ Fate: A Folk-Tale in the Neo-Aramaic of Zakho”, Massorot, c. 9–11, 1997, s. 383–395.
• Gideon Goldenberg ve Mordechai Zaken, “The Book of Ruth in Neo-Aramaic”, Studies in Neo-Aramaic içinde, 1990, s. 151–157.

Seçilmiş konferanslar ve konuşmalar

• “Jews, Kurds and Palestinians”, Alman Parlamentosu, Berlin, 2010-10-20.
• “Genocide, Minorities and Memories”, Ermeni soykırımını anma sempozyumunda açılış konuşması, Kudüs İbrani Üniversitesi, 2012-04-22.
• İkinci Dünya Kürt Bilim Kongresi, Erbil, 2012-10-11–2012-10-15.
• Üçüncü Dünya Kürt Bilim Kongresi, Stockholm, 2013-10-11–2013-10-13.

Sinyor’un Günlüğü’ne katkısı

Zaken, 2019–2020 yıllarında Sinyor’un Günlüğü hakkında Michael Demirel ile yazıştı. Çevrilmiş metni aldıktan sonra baştan sona okudu, önemli ve sürükleyici bir kitap olarak niteledi ve internette yayımlanmasını destekledi. Olayların sırasını, yer adlarını ve görgü tanıklığı, duyuma dayalı anlatı ile varsayım arasındaki ayrımı okur için açıklığa kavuşturmayı amaçlayan bir dizi editoryal ve tarihsel soru yöneltti.

Yorumları Farsça ve Yeni Aramice ifadelerin belirlenmesine; han ve hanım unvanlarının açıklanmasına; Kohna Şehr ile Taze Şehr’in tespit edilip modern Salmas’tan ayrılmasına; Simko’nun çatışmaları ile esaret döneminin yaklaşık tarihlendirilmesine ve Şimon Demirel’in nerede terzilik yaptığının açıklığa kavuşturulmasına yardımcı oldu. Ayrıca Mar Şimun’un öldürülmesinden sonra günlükte sayılan ölümlerin toplamına ve bir anlatının Sinyor’a başkalarından ulaştığı durumların açıkça belirtilmesi gereğine dikkat çekti. Önerdiği açıklamalar — örneğin Asur güçlerinin Yahudileri neden alıkoyduğu hakkındaki düşüncesi — kanıtlanmış olgu olarak değil, araştırma varsayımı olarak korundu.

Yazışmada Zaken, İran Kürdistanı Yahudileri hakkında bir bölüm içeren yeni bir kitap üzerinde çalıştığını ve günlükteki birkaç konuyu tam kaynak göstererek kullanmayı planladığını belirtti. Bu araştırmada söz konusu kitabın ölümünden önce yayımlandığı doğrulanamadı. Dolayısıyla günlük projesine katkısı esas olarak erken bir eleştirel okuma, kesin sorular, dil ve yer adı düzeltmeleri ve tanıklığın başka kaynaklarla karşılaştırılması yönündeki rehberliğidir.

Önceki baskı hakkındaki yorumu

Zaken, 8 Mayıs 2020 saat 15.04’te Nash Didan sitesinde günlüğün önceki baskısı hakkında bir yorum yayımladı. Ekran görüntüsü, demirel.co.il için yenilenmiş baskı hazırlanmadan önce günlüğün nasıl karşılandığını gösteren tarihsel bir belge olarak burada korunmaktadır.

İbranice aslından Türkçe çeviri: “Kitabın daha başındayım; ancak Kürdistan’da Yahudiler ile Müslümanlar arasındaki ilişkilere dair ayrıntılarla dolu, büyüleyici ve ilgi çekici bir kitap. Orta Doğu’daki Yahudilerin ve onların Müslüman ve Hristiyan komşularının tarihiyle ilgilenen herkes için okunması gereken bir eser.”

Araştırma notu

İngilizce Vikipedi maddesi konu haritası olarak kullanıldı; ancak maddede atıf biçimi ve aşırı kaynaklandırma hakkında düzenleme uyarıları bulunmakta ve ISFI bölümü kaynaksızdır. Bu nedenle bilgiler mümkün olduğunca İsrail hükümetinin ödül duyurusu, İsrail Millî Kütüphanesi kataloğu, yayınevi kayıtları ve yayınların kendileriyle karşılaştırıldı. Bağımsız doğrulaması bulunmayan ayrıntılar ihtiyatlı biçimde yazıldı. Günlükle ilgili bölüm, Mordechai Zaken ile Michael Demirel arasındaki özgün yazışma dökümüne dayanmaktadır.

Başlıca kaynaklar

• “Mordechai Zaken”, Wikipedia, İngilizce sürüm.
• İsrail Başbakanlık Ofisi ve Sosyal Eşitlik Bakanlığı, 2019 Arap ülkeleri ve İran’daki Yahudi cemaatleri araştırmaları Başbakanlık Ödülü duyurusu.
• Mordechai Zaken, Jewish Subjects and Their Tribal Chieftains in Kurdistan: A Study in Survival, Brill, 2007.
• Google Books, Jewish Subjects and Their Tribal Chieftains in Kurdistan için bibliyografik kayıt ve tanıtım.
• İsrail Millî Kütüphanesi, “Zaken, Mordechai (1958–)” otorite kaydı.
• Gideon Goldenberg ve Mordechai Zaken, “The Book of Ruth in Neo-Aramaic”, Studies in Neo-Aramaic, 1990.
• Mordechai Zaken, “Inventors’ Fate: A Folk-Tale in the Neo-Aramaic of Zakho”, Massorot, 1997.
• Mordechai Zaken, “The Jewish Communities in Kurdistan within the Tribal Kurdish Society”, Routledge Handbook on the Kurds, 2018.
• Dr. Mordechai Zaken’in kişisel sitesi: biyografi, akademik başarılar, yayınlar ve konuşmalar bölümleri.
• MotiZaken.txt, Mordechai Zaken ile Michael Demirel arasındaki yazışma dökümü, Eylül 2019–Ağustos 2020.
• Mordehay Zaken’in Sinyor’un Günlüğü’nün önceki baskısı hakkındaki Nash Didan yorumu ekran görüntüsü, 8 Mayıs 2020, 15.04; site Michael Demirel’e aittir.