Ula (Ola olarak da yazılır), İran’ın kuzeybatısındaki Salmas yöresinde bulunan ve Sinior Demirel’in günlüğünde, Asuri nüfusu ile Birinci Dünya Savaşı sonrasında bölgedeki çalkantılı olaylar bağlamında anılan bir köydür. Köyün kesin güncel kimliği ve adının doğru yazımı hâlâ araştırılmayı gerektirmektedir; bu nedenle tarihsel tanıklık ile daha sonraki coğrafi teşhis birbirinden ayrılmalıdır.
Salmas yöresinde Ula
Ula, Müslüman, Ermeni ve Asuri-Hristiyan toplulukların yan yana yaşadığı Salmas ovasının kırsal yerleşim alanının bir parçasıydı. Ovanın diğer önemli yerleşimleri arasında Haftavan, Hosrovâ ve Patawar bulunuyordu. Ovanın başlıca merkezlerinden biri olan Haftavan, çok uzun bir geçmişe sahip bir arkeolojik alan olarak da belgelenmiştir; Sâsânî döneminde burada yaşayan nüfus, arkeolog Charles Burney tarafından İranlı olmayan ve Hristiyan olmayan, görünüşe göre Ermeni bir topluluk olarak yorumlanmıştır.
Asuri-Keldani topluluğu
Ula, Salmas’ın Hristiyan kaynaklarında özellikle dikkat çeker. 1913 tarihli Keldani topluluk listelerinde Ula, 400 inananı, iki rahibi ve bir kilisesi bulunan bir köy olarak yer alır. Bölgenin kilise tarihini anlatan kaynaklar, daha erken bir dönemde Ula sakinlerinin önemli bir bölümünün Kûdşânis patriklerine bağlı olduğunu ve on dokuzuncu yüzyılda köyün Doğu Süryani geleneğini destekleyenler arasında bu geleneğe sadakatiyle tanındığını belirtir.
Ula ve çok topluluklu nüfus
Ula, çevresinden kopuk bir Hristiyan köyü olarak görülmemelidir. Farklı toplulukların yan yana yaşadığı Salmas ovasının bir parçasıydı. On dokuzuncu yüzyıl ve yirminci yüzyılın başlarında bu topluluklar arasındaki ilişkiler göçler, yönetim değişiklikleri, misyonerlik faaliyetleri, yerel gerilimler ve savaşlar nedeniyle değişti. Bazı kaynaklarda daha geniş bir Müslüman nüfusun yanında bir kilisenin bulunması, bölgenin karmaşık demografik yapısını yansıtır.
Birinci Dünya Savaşı ve yerinden edilme
Birinci Dünya Savaşı, Salmas yöresindeki yerleşim ve toplulukların haritasını değiştirdi. Asuri nüfusunun Hakkâri’den çıkarılması, mültecilerin Salmas ovasındaki köylere, bunlar arasında Ula, Hosrovâ, Gulozan, Patawar ve Haftavan’a gelmesine yol açtı. Bu dönemde bölge Osmanlı, Rus, İranlı, Kürt ve Asuri güçleri arasındaki çatışmaların sahnesine dönüştü; yerel topluluklar şiddet ve göçlerden etkilendi.
Sinior’un günlüğünde Ula
Ula, Sinior Demirel’in günlüğünde iki farklı bağlamda anılır. 01.04 – “Asuriler ve Kürt Kardeş Kavgası” başlıklı kısımda Ula, 1915 yılında Hakkâri’den çıkarılmalarının ardından Asurilerin yerleştikleri köyler arasında, Hosrovâ, Gulozan, Patawar ve Haftavan ile birlikte sayılır. Bu bölüm, yerinden edilenlerin bu köylerde toplanmasını ve Kürt liderler arasındaki mücadeleler ile Simko’nun gücünün yükselmesi sonucunda bölgede oluşan şiddetli ortamı anlatır. 03.01 – “Kuhna Şehir’e Dönüş” başlıklı kısımda ise Ula kişisel bir bağlamda yeniden ortaya çıkar: Sinior’un kardeşi Şaban, iki Acem esiri onları esir tutanların elinden kurtarmış ve serbest bıraktıktan sonra güven içinde Ula’ya ulaşıncaya kadar onlara eşlik etmiştir. Bu iki gönderme, Ula’yı Birinci Dünya Savaşı sonrasındaki çalkantılı dönemde Yahudilerin, Asurilerin, Kürtlerin ve Ermenilerin hareket ettiği köyler ağı içine yerleştirir ve köye Sinior’un kişisel hafızasında somut bir yer kazandırır.
Günümüzdeki kimliği
Tarihsel Ula’nın günümüzdeki bir yerleşimle kesin olarak özdeşleştirilmesi dikkat gerektirir. İsmin farklı yazım biçimleri bulunmaktadır; modern kaynaklarda Salmas yöresinde Owlaq (اولق) adı da görülür. Bu aşamada bağlantıyı kesinleşmiş bir gerçek olarak değil, doğrulanması gereken bir araştırma teşhisi olarak sunmak daha doğrudur.
Kaynaklar
- Sinior Demirel’in günlüğü, Birinci Bölüm – Salmas, 01.04 – “Asuriler ve Kürt Kardeş Kavgası”.
- Sinior Demirel’in günlüğü, Üçüncü Bölüm – Göçler, 03.01 – “Kuhna Şehir’e Dönüş”.
- Charles Burney, “Haftavān Tepe”, Encyclopaedia Iranica.
- Chaldean Catholic Eparchy of Salmas – 1913 yılında Salmas yöresindeki Keldani topluluklarının listeleri.
Araştırma notu
Ula’nın yazımı ve günümüzdeki kimliği, dönem haritaları ve coğrafi kaynaklar aracılığıyla hâlâ doğrulanmayı gerektirmektedir. Sinior’un tanıklığında geçen Ula ile yer adının modern karşılığı birbirinden ayırt edilmelidir.